blog

ÇİN-AB İLİŞKİLERİ: REDDEDİLEMEZ TEKLİFLER, VAZGEÇİLMEZ PRENSİPLER


Avrupa Birliği ile Çin arasında kurulan ekonomik ilişkiler Çin’in 2011’de Dünya Ticaret Örgütü üyesi olmasıyla serbest ticaret çerçevesinde yeni bir boyuta taşınmış ve ikili ticaret hacmi düzenli olarak artmıştır. Özellikle 2008 Avro Bölgesi Borç Krizi sonrası hem ticaret hem de doğrudan sermaye yatırımlarında Çin-AB ekonomik ilişkileri, sosyal ve siyasal sonuçlarıyla birlikte dünya kamuoyunun da dikkatini çekmiştir.

Gelişen ticaretin yanı sıra 2013’te açıklanan Kuşak ve Yol Girişimi[1] çerçevesinde de çok sayıda Çin firması doğrudan sermaye yatırımları ve altyapı işletmeleri yoluyla ulaştırma sektöründe ağırlığını hissettirmiştir. Girişimin AB içi bağlantı noktalarında devlet destekli Çin firmaları tarafından yürütülen devasa projelerin sayısı gittikçe artmakla birlikte yeni yatırımlar için görüşmeler de sürmektedir. Birlik üyelerine çeşitli sektörlerde yönelen Çin kaynaklı dış yatırım istihdam ve kalkınma anlamında pozitif katkılarda bulunsa da stratejik önemdeki liman, havalimanı ve otoyolların Çinli devlet teşebbüsleri tarafından işletilmesi uzun vadede tehlike oluşturabilecek bir durum olarak algılanabilmektedir.
Benzer şekilde, ikili ticarette AB aleyhine gözlenen ithalat-ihracat dengesizliği, Çin’le girilecek ekonomik rekabette sürdürülebilir bir strateji geliştirmek adına AB kurumlarını harekete geçirmiştir. Nitekim 2016’da AB-Çin ticaretinde AB aleyhine 176.6 milyar avro tutarında açık tespit edilmiş; özellikle Çinli devlet işletmelerinin fiyat bozulmaları sebebiyle asimetrik bir avantaj sahip olduğu gözlenmiştir. Bu durum karşısında son yıllarda Avrupa kamuoyunda çeşitli tedbirler gündeme taşınmış, bir kısmı da uygulamaya konulmuştur.
Bu çalışmada, AB’nin Çin’le ticareti, Çin’in doğrudan sermaye yatırımları, altyapı işletmeleriyle birlikte AB’nin konuya ilişkin çekinceleri ve muhtemel müdahale yöntemler ele alınacaktır.
 
 
 

İkili Ticaret


Avrupa kıtası ile Çin arasındaki ekonomik ilişkilerin tarihi kökeni, İpek Yolu olarak adlandırılan kadim rota üzerinde milattan önce 2.yüzyılda başlayan ticari ilişkilere kadar uzanmaktadır. Bu dönemde Han Hanedanı yönetiminde olan Çin ile Orta Asya, İran ve nihayet Akdeniz yoluyla Avrupa’ya ulaşan ticari hatta ekonomik ilişkilerin yanı sıra sosyal ve kültürel ilişkiler de gelişmiştir. Tarihi İpek Yolu rotasında Avrupa’dan Çin’e taşınan mallar arasında tekstil ve gıda ürünlerinin yanı sıra çeşitli silahlar ve altın yer almıştır. Bu dönemde Çin’den Avrupa’ya ipek, çay, porselen, baharat, ilaç, parfüm, pirinç, kâğıt ve barut gibi malzemeler taşınmış, ticari metalar, sosyal ve kültürel etkileşime de kapı aralayarak bahse konu olan coğrafyada belirleyici bir tarihi olgu haline gelmiştir.[2]  15.yüzyılda İran’dan Avrupa’ya ulaşan kara ve deniz hattının Osmanlı İmparatorluğu tarafından ele geçirilmesiyle Tarihi İpek Yolu canlılığını kaybetmiş, bunun yerine Avrupalı kâşifler tarafından keşfedilen yeni rotalar ortaya çıkmıştır. Bu dönemden itibaren Çin-Avrupa ticareti mevcut rotaların yanı sıra Afrika’nın güneyinden dolaşan deniz yolu üzerinden devam etmiştir.
 
Günümüzde Çin ile Avrupa kıtasının büyük bir bölümünde siyasi bütünlüğe sahip olan Avrupa Birliği arasında da özellikle 20.yüzyılın başında Çin yönetiminin dış ticareti teşvikiyle oldukça güçlü ticari ilişkiler kurulmuştur. 2017 verilerine göre Çin Halk Cumhuriyeti, Amerika Birleşik Devletleri’nin ardından Avrupa Birliği’nin en büyük ikinci ticari partneri konumundadır. İkili ticaret hacmi bir önceki yıla göre %15 artış göstererek 573 milyar avroya ulaşmıştır. AB, ithalatının 5’te 1 ini, ihracatının ise 10’da 1’ini Çin ile yapmaktadır. 2016’da 345 milyar avro olarak gerçekleşen ithalat bir sonraki yıl %8,6 oranında artış göstererek 375 milyara yaklaşmış, ithalat açığı ise 176 milyar avroyu aşmıştır.

İthalatta en büyük payı %52’lik oranla makineler ve ulaştırma ekipmanları alırken bunu %28’l çeşitli imalat eşyaları takip etmektedir.[3] Genel toplamda ithalatın %98’inin endüstriyel ürünlerde gerçekleştiği anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, özellikle elektronik, telekomünikasyon, ulaştırma gibi yüksek teknoloji gerektiren sistemlerde son yıllarda artış görülürken demir, çelik ve tekstil gibi “geleneksel” Çin kaynaklı ithalatın azalma eğilimine sahip olduğu gözlenmektedir.

Doğrudan Sermaye Yatırımları

AB üyeleri, dünya genelinde en çok doğrudan sermaye yatırımı alan ülkelerin başında gelmektedir. Dış yatırımlar Birlik genelinde 8 milyona yaklaşan bir istihdam grubunu doğrudan etkilemekle birlikte Birlik ekonomisinin oldukça önemli bir parçasını teşkil etmektedir.[4] Bununla birlikte, AB’ye yönelen Çin kaynaklı dış yatırımlar son yıllarda büyük dikkat çekmeye başlamıştır.
2008’de zirveyi gören Avro Bölgesi Borç Krizi sonrası Avrupa Birliği (AB) genelinde Çin’in doğrudan dış yatırımları benzersiz biçimde artmıştır. 2016’da 200 milyar dolara ulaşan Çin kaynaklı doğrudan dış yatırımların %17.5’i AB ülkelerine yönelmiştir. Çin, “dışarı çıkma” (zouchuqu) politikasının bir parçası olarak Euro bölgesinde Avrovil alımları ve devasa altyapı yatırımlarına başlamış, o dönemden itibaren Çinli kamu iktisadi teşebbüsleri ve özel şirketler birçok AB ülkesinde farklı alanlarda etki sahasına kavuşmuştur. Bu yatırımlar nihayet 2016’da bir önceki yıla göre %77 artarak 36.5 milyar dolara ulaşmış; Birliğin toplam doğrudan dış yatırım stokunun %4’ünü oluşturmuştur.[5]
Çin’in büyük ses getiren Kuşak ve Yol Girişimi çerçevesinde çok sayıda AB ülkesinde altyapı yatırımları doğrudan yatırım, işletim ve kredilendirmeler ile yürütülmeye devam etmektedir. Girişimin rotası üzerinde bulunan çok sayıda otoyol, liman ve havalimanı Çinli işletmeler tarafından inşa edilmekte, işletilmekte veya satın alınmaktadır.
Çin sermayesi ayrıca enerji ve tabii kaynaklar alanında faaliyet gösteren bazı Avrupalı firmaları devralarak bu sahadaki etkinliklerini arttırmışlardır. Söz konusu alanlarda en çok yatırım alan ülkelerin başında ise Almanya ve Birleşik Krallık gelmektedir. 2016’da Almanya’ya 12.6, Birleşik Krallığa ise 9.6 milyar dolar tutarında Çin kaynaklı yatırım yapılmıştır. Diğer AB üyelerinden İspanya 1.8, Belçika 1.4, Fransa ise 0.8 milyar dolar yatırım almıştır.[6] Şirket alımları arasında ilk akla gelen, 7 milyar dolarlık anlaşma ile Finli Supercell’in Tencent’e satılmasıdır.[7] İrlandalı uçak kiralama şirketi Avolon ise HNA Grubu’na satılmıştır.[8] Satın almanın yanı sıra Çinli firmalar bazı Avrupalı firmalarla ortaklıklar da geliştirmiştir. İsveç’te Geely-Volvo, İtalya’da Zoomlion-Cifa, Almanya’da Sany-Putzmeister ve Fransa’da DongfangPSA Peugeot-Citroën bunlardan bazılarıdır.[9]
 

Altyapı İşletmeleri

Çin kaynaklı sermayenin devlet işletmeleri ve özel şirketlerle AB üyelerine yönelik ekonomik girişimleri, ticaret ve doğrudan sermaye yatırımlarının yanı sıra altyapı sektöründe de kendini göstermektedir. Çinli firmalar devasa altyapı projelerinin yapımını üstlenirken aynı zamanda çok sayıda Birlik ülkesinde çeşitli liman ve havalimanlarının işletmelerini de almaktadır. Özellikle Kuşak ve Yol Girişimi’nin muhtemel rotasında ve bağlantı yollarında yoğunlaşan bu etkinlikler, 2010’dan itibaren Avrupa basınına sıkça yansımış, ekonomik bağımsızlık tehdidi gibi eleştiriler tartışmaya açılmıştır.[10] Başlangıçta “işgal” benzetmesi ağır bulunsa da yatırımların yoğunlaşmasıyla beraber Çin’in “gerçek amacı”na dair sorgulamalar da gündeme taşınmıştır.
Avrupa kamuoyunda en çok tartışılan altyapı yatırımlarının başında gelen, kuşkusuz, Yunanistan’ın Pire Limanı olmuştur. Hem devir hem işletme süreçlerinde sık sık haberlere konu olan limanda iki terminalin 30 yıllık işletme hakkı 2008’de bir devlet işletmesi olan China Overseas Shipping Group Co. (COSCO) firmasına verilmiştir. Piyasa değerinin oldukça üzerinde olduğu değerlendirilen bir meblağ (490 milyon avro) ile gerçekleştirilen işlem, AB limanlarına yapılan en büyük Çin yatırımlarından biri olarak kayıtlara geçmiştir. Firma daha sonra işletme hakkını 5 yıl daha uzattığı gibi üçüncü bir terminal inşa etme imtiyazını da elde etmiştir. 2013’te ise firma bu kez mevcut terminallerin yenilenmesi için 230 milyon avroluk bir yatırım bütçesi açıklamıştır.

Pire Limanı’ndaki COSCO tecrübesi AB genelindeki Çin yatırımları için kısa sürede bir prestij kaynağı haline gelmiştir. Zira devirden önce, 2008’de 433 bin olan konteynır trafiği, firmanın işletmeyi almasından 8 yıl sonra 6.2 milyona çıkmıştır. Nitekim Nisan 2016’da limanın işletmesi tümüyle COSCO’ya devredilmiş, firma liman mülkiyetinin %67’sini 420 milyon dolara satın almıştır. Bunlar dışında Çinli firmalar, Londra Heathrow Havalimanı’nın %9.5’ini 2013’te, Fransa Touluse Havalimanı’nın %49.9’unu 2014’te, Almanya Hahn Havalimanı’nın %82.5’ini almıştır.[11]
 

AB’nin Çekinceleri

Çin’in ucuz mal ihracatı, doğrudan sermaye yatırımları ve altyapı işletmeleriyle Birlik ekonomisine nüfuz etmesi, başlangıçtaki iyimser tablonun zamanla kaybolmasına sebep olmuş; gittikçe yoğunlaşan Çin sermayesinin karşısında AB piyasasının korunmasına yönelik tedbirler ve bunların hangi şartlarda yürütüleceği konuşulmaya başlanmıştır.

Mütekabiliyet İlkesi
Tartışmanın başladığı dönemden bugüne, “tehlikenin boyutları”nı ortaya koyan çalışmaların çoğunun, Çin sermayesinin “istihdam piyasasına negatif etkileri” üzerine yoğunlaştığı görülmüştür. Çin kaynaklı ucuz malların AB piyasasına daha kolay giriş sağlaması halinde 64 bin ila 211 bin arasında AB vatandaşının işini kaybedeceği öngörülmektedir.[12] Bir başka tahminde, dolaylı etkilerle birlikte bu rakamın 1.7 ila 3.5 milyon arasında olabileceği belirtilmektedir.[13] Konuya ilişkin Avrupalı düşünce kuruluşları tarafından yayımlanan raporlarda, Çinli firmaların arkalarındaki devlet desteği sayesinde Avrupa’da devasa yatırımlara girişebildiği, ancak aynı durumun Avrupalı muadilleri için hiçbir zaman geçerli olamayacağı görüşüne yer verilirken, bu durumun “mütekabiliyet” ilkesine açıkça ters düştüğü kaydedilmektedir. Çin’de düşük enerji ve arsa masrafları ile Avrupa’ya nispeten oldukça düşük gidere sahip firmaların AB piyasasına yine düşük fiyatlarla girmesi halinde, adil ticaret şartlarının bütünüyle ortadan kalkacağı değerlendirilmektedir.
İndirim Önleme Tedbirleri (İÖT)
2001’de Dünya Ticaret Örgütü’ne (DTÖ) kabul edilen Çin için 15 yıllık bir “geçiş süreci” belirlenmiş, bu süre içinde diğer üyelerin Çin’e karşı “vekil ülke” adı verilen bir ticari savunma mekanizması işletmesine izin verilmiştir. Buna göre, üye ülke, Çin’den ithal ettiği bir malı bir üçüncü ülkedeki yerel fiyatıyla kıyaslayıp adil olmayan bir şart tespit edildiyse İndirim Önleme Tedbiri (İÖT) uygulayabilmektedir. Bu metot ile birçok malda AB, hem yerli üreticisini korumak hem de adil rekabet şartları oluşturabilmek adına gümrük vergilerini yükseltmiştir. Ancak Çin’in DTÖ’ye giriş protokolüne göre, 15 yıllık geçiş sürecinin Aralık 2016’da dolmasıyla bu tür bir uygulamanın hukuki meşruiyeti kalmamıştır. Zira geçiş sürecini tamamlayarak DTÖ’ye giren bir üyenin piyasa ekonomisi statüsünü kazandığı, bu sebeple diğer üyelerden farklı bir uygulamaya tabi tutulmaması gerektiği değerlendirilmektedir.”
Piyasa Ekonomisi Statüsü (PES)
PES’in DTÖ bünyesinde kabul gören genel-geçer bir tanımı bulunmamakla birlikte her üyenin kendine özgü bir uygulaması mevcuttur. Geçiş sürecini tamamlamış ve PES’e sahip olduğu ticaret ortakları tarafından kabul edilmiş bir üyeye karşı “vekil ülke” metodu uygulandığında, buna maruz kalan ülkenin DTÖ’ye başvurması halinde örgütün mevzuatı “başvuran ülke” lehindedir. Ancak adil ticaret şartlarının oluşmaması halinde alınabilecek tedbirler bu metotla sınırlı değildir.[14]
Bu sebeple, AB’nin Çin’e karşı gümrük tedbirleri almasının önünde bir engel bulunmamaktadır. Nitekim Çin’e benzer bir süreçten geçerek 2002’de PES’e sahip olan Rusya’ya karşı da çok sayıda İÖT uygulanmaya devam etmiştir.
Fikri Mülkiyet Hakları
Çin kaynaklı “asimetrik” ticaretin Birliğe olumsuz etkilerinin yanı sıra ikili ticarette yer alan Avrupalı şirketlerin fikri mülkiyet hakları da AB kurumlarının endişe duyduğu alanlar arasında yer almaktadır. Nitekim haziran ayının başında Avrupa Birliği yetkilileri, Çin’de faaliyet gösteren aralarında Avrupalıların da bulunduğu yabancı firmaların bir takım zorlayıcı tedbirlerle karşılaştığını açıkladı. Firmaların kullandığı teknolojilerin mülkiyetini ve kullanım haklarını Çinli firmalara transferi yönünde baskıların bulunduğu belirten ABli yetkililer, konuyu Dünya Ticaret Örgütü’ne taşıdı. AB Komisyonu Ticaretten Sorumlu Üyesi Cecillia Malmström, Brüksel’de düzenlediği basın toplantısında, fikri mülkiyet hakları konusunda Çin’e karşı DTÖ’de yasal süreç başlattıklarını bildirdi. Teknolojik inovasyon ve teknik bilginin modern ekonomilerin temelini oluşturduğunu ve Avrupa şirketlerini küresel piyasalarda rekabetçi tuttuğunu belirten Malmström, herhangi bir ülkenin şirketlerden zorla bu bilgileri almasına izin verilemeyeceğini vurguladı.
İddiaya cevap pazar günü Çin Ticaret Bakanlığı’ndan geldi. Bakanlıktan yapılan açıklamada söz konusu şikâyetten dolayı üzüntü duyulduğu, anlaşmazlığın çözümü için DTÖ bünyesinde gerekli işlemlerin yürütüleceği belirtildi. Açıklamada ayrıca, hükümetin fikri mülkiyet haklarının korunmasına her zaman büyük önem verdiğine ve hak sahiplerinin korunması adına birçok tedbirin yürürlükte olduğuna yer verildi.[15] AB-Çin arasında başlayan ve DTÖ’ye taşınan anlaşmazlığın ikili ticaret ve doğrudan sermaye yatırımlarına negatif etki yapma ihtimalinin bulunduğu değerlendirilmektedir.

Sonuç

2001’de Dünya Ticaret Örgütü’ne katılım sağlayan Çin, “serbest ticaret” iddiasını paylaşsa da bu konuda AB’nin çeşitli çekinceleri bulunmaktadır. Adil ticaret, şeffaflık ve fikri mülkiyet hakları gibi konular, bu çekincelerin başında gelmektedir. Doğrudan sermaye yatırımları ve altyapı işletmelerindeki Çin firmalarının yoğunlaşması ile ikili ticaretteki ithalat açığı AB’nin uzun vadeli ekonomik tedbirler almasını zorunlu kılmaktadır. Yoğunlaşan Çin kaynaklı yatırımlar Birlik ülkeleri için istihdam ve kalkınma bağlamında pozitif etkilere sahip olsa da stratejik önemdeki liman, havalimanı ve otoyolların Çinli devlet teşebbüsleri tarafından işletilmesi ekonomik ve siyasi bağımsızlığa yönelik uzun vadeli bir tehdit olarak algılanabilmektedir.
Konunun pozitif ve negatif yönleri incelendiğinde, 2008’den itibaren yoğunlaşan yatırımların özellikle ekonomik kalkınmada ciddi katkılar sunduğu göze çarpmakta, bu sebeple alınacak tedbirler ile bu ivmenin korunmasının amaçlanacağı anlaşılmaktadır. Bu bağlamda gündeme gelebilecek öneriler arasında şu konuların bulunacağı değerlendirilmektedir:
  • Birlik genelindeki Çin kaynaklı dış yatırımların sistematik izlenmesi,
  • Çin özelinde insan hakları ve hukuk devleti gibi değerlerin gözetilmesi talebi,
  • Piyasalar arası adil rekabetin sağlanması
  • Mütekabiliyet ilkesi çerçevesinde “asimetrik ikili ticaret”in AB lehinde yeniden yönlendirilmesi
Bu gibi tedbirlerin gündeme gelmesiyle Çin-AB ilişkilerinin yeni bir boyut kazanacağı açıktır. Birliğin Çin’e karşı ticari alanda alacağı tedbirlerin ikili siyasi ilişkileri doğrudan etkileme şansı oldukça yüksek görünmektedir. Zira Xi Jinping yönetimindeki Çin’in dış politikada hem Kuşak ve Yol Girişimi’ni hem de ikili ticaret ilişkileri ve doğrudan sermaye yatırımlarını bir diplomasi aracı olarak kullandığı, bu anlamda bir eko-diplomasi yürüttüğü anlaşılmaktadır. Çinli yetkililer bu çerçevede, devrim ihracı iddialarını her fırsatta reddederken ekonomik ilişkilerin yalnızca ekonomik motivasyonla yapıldığına dair açıklamalar yapmaktadır. Ancak yoğunlaşan Çin kaynaklı yatırımlar ve diğer ekonomik parametreler Avrupa tarafında bağımsızlığı tehdit eden girişimler olarak algılandığı sürece, Çinli liderlerin AB yetkililerini bu girişimlerin yalnızca ekonomik amaçlı olduğuna dair ikna etme sorumlulukları da artmaktadır.

Kaynakça

Avrupa Komisyonu, European Union, Trade in goods with China
Change in the methodology for anti-dumping investigations concerning China
ECFR, China’s Market Economy Status and the European Interest
Economic Policy Institute, Unilateral grant of market economy status to china would put millions of eu jobs at risk
Ernst & Young, Chinesische Unternehmenskäufe in Europa Eine Analyse von M&A-Deals 2006–2016
Joshua Mark, Silk Road, Ancient History Encyclopedia, History Enyclopedia
Mehmet Enes Beşer & Rukiye Ünal, Çin’in Dünyaya Açılma Girişimi: Bir Kuşak Bir Yol, Ortadoğudan Blog
Mehmet Enes Beşer, AB Çin’i Dünya Ticaret Örgütü’ne Şikayet Etti,” Boğaziçi Asya Araştırmaları Merkezi
Peter Vanham, A Chinese Invasion in Europe? A tiny one, maybe,” Financial Times
Philippe Le Corre, Rethinking the Silk Road (ed. M.Mayer), Palgrave, 2018.
Rick Clough & Jennifer Surane & Prudance Ho, Chinese Tycoon Expands Aviation Empire With $10 Billion Purchase
Tencent Holdings Limited, Discloseable Transaction Relating to Tencent’s Participation in a Consortium Acquisition of a Majority Interest in Supercell OY
Thilo Hanemann & Mikko Huotari, Record Flows and Growing Imbalances: Chinese Investment in Europe in 2016, The Mercator Institute for China Studies and The Rhodium Group
 
 
 
 
 

Yazar Hakkında

 
Mehmet Enes Beşer
1994’te Malatya’da doğdu. 2017 yılında Boğaziçi Üniversitesi Sosyoloji bölümünden mezun oldu. Türkiye’nin göç alanında faaliyet gösteren ilk düşünce kuruluşu Bosphorus Migration Studies (BMS) kurucusu ve direktörüdür. 2018 Nisanı’nda Boğaziçi Asya Araştırmaları Merkezi’nin (BAAM)  kuruluşunda yer almıştır ve burada araştırmacılık görevini sürdürmektedir.
İlgi alanları arasında Avrupa Göç Krizi, Çin’in Yeni Dış Politika Vizyonu ve Kuşak &Yol Girişimi bulunmaktadır.   
 
 
[1] Kuşak ve Yol Girişimi’ne ilişkin giriş niteliğinde bir yazı için bkz. Mehmet Enes Beşer, “Çin’in Dünyaya Açılma Girişimi: Bir Kuşak Bir Yol,”  Ortadoğudan Blog, Mayıs 8, 2018, http://www.ortadogudan.com/makaleler/106/cin-in-dunyaya-acilma-girisimi-bir-kusak-bir-yol/
[2] Joshua Mark, “Silk Road”, Ancient History Encyclopedia, History Enyclopedia, Mayıs 1, 2018, https://www.ancient.eu/Silk_Road/
[3] Avrupa Komisyonu, “European Union, Trade in goods with China,” Nisan 16, 2018,  http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2006/september/tradoc_113366.pdf
[4] Avrupa Komisyonu, “Investment,” http://ec.europa.eu/trade/policy/accessing-markets/investment/
[5] Thilo Hanemann & Mikko Huotari, “Record Flows and Growing Imbalances: Chinese Investment in Europe in 2016,” The Mercator Institute for China Studies and The Rhodium Group, Ocak 10, 2017, erişim tarihi: Haziran 3, 2018, http://rhg.com/wp-content/uploads/2017/01/RHG_Merics_COFDI_EU_2016.pdf
[6] Ernst & Young, “Chinesische Unternehmenskäufe in Europa Eine Analyse von M&A-Deals 2006–2016”, Ocak 2017, erişim tarihi. Haziran 3, 2018, http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/ey-chinesische-unternehmenskaufe-in-europa/$FILE/ey-chinesische-unternehmenskaufe-in-europa.pdf
[7] Tencent Holdings Limited, “Discloseable Transaction Relating to Tencent’s Participation in a Consortium Acquisition of a Majority Interest in Supercell OY,” https://www.tencent.com/en-us/articles/1304641466997327.pdf
[8] Rick Clough & Jennifer Surane & Prudance Ho, “Chinese Tycoon Expands Aviation Empire With $10 Billion Purchase,” Bloomberg, Ekim 7, 2016, https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-10-06/hna-to-buy-cit-s-plane-leasing-business-for-10-billion
[9] Philippe Le Corre, “Chinese Investments in Europeean Countries: Experiences and Lessons for the “Belt and Road” Initiative,” pp.161-175, Rethinking the Silk Road (ed. M.Mayer), Palgrave, 2018.
[10] Peter Vanham, “A Chinese Invasion in Europe? A tiny one, maybe,” Financial Times, Haziran 7, 2012, Erişim tarihi: Haziran 5, 2018,  https://www.ft.com/content/dac24c18-9e3e-3265-a494-08866169e5ac
[11] Philippe Le Corre, a.g.e. 
[12] Avrupa Komisyonu, “Change in the methodology for anti-dumping investigations concerning China”, Şubat 5, 2016, http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2016/february/tradoc_154241.pdf
[13] Economic Policy Institute, “Unilateral grant of market economy status to china would put millions of eu jobs at risk”, Eylül 18, 2015  https://www.epi.org/publication/eu-jobs-at-risk/
[14] ECFR, “China’s Market Economy Status and the European Interest”, Haziran 23, 2016, http://www.ecfr.eu/publications/summary/chinas_market_economy_status_and_the_european_interest_7050
[15] Mehmet Enes Beşer, “AB Çin’i Dünya Ticaret Örgütü’ne Şikayet Etti,” Boğaziçi Asya Araştırmaları Merkezi, Haziran 4, 2018, http://bogaziciasya.com/ab-cini-dunya-ticaret-orgutu/