blog

ÇİN'İN DÜNYAYA AÇILMA GİRİŞİMİ: BİR KUŞAK BİR YOL

Zengin olmak istiyorsan önce bir yol inşa et. (要想富,先修路)
-Çin atasözü

Bir Kuşak Bir Yol, (一带一路, yidai yilu) Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Başkanı Xi Xinping'in 2013 yılının son aylarında “Yüzyılın Projesi” şeklinde duyurduğu “Modern İpek Yolu” konseptini içermektedir.[1] Eylül ayında yaptığı Kazakistan ziyaretinde tarihî İpek Yolu rotasının canlandırılabileceğinden bahseden Çinli lider, benzer bir konuşmayı, bu kez deniz ticareti vurgusuyla Endonezya ziyaretinde yapmıştır. Söz konusu ziyaretlerin ardından Çin basınında yoğun biçimde tartışılmaya başlayan “Modern İpek Yolu” konsepti, zamanla “Bir Kuşak Bir Yol” adını almıştır.[2] Jinping’in dış politika vizyonunun temelini oluşturan proje, Çin’in hem kendi hinterlandını hem de Avrupa ile ilişkilerini doğrudan etkileme potansiyeline sahiptir.
28 Mart 2015’te Dışişleri ve Ticaret bakanlıkları ile Ulusal Kalkınma ve Reform Komisyonu’nun yayımladığı “Eylem Planı”[3] konuya ilişkin ilk kapsamlı resmi belge olmuştur. Tarihi İpek Yolu ruhuyla, barış, etkileşim ve karşılıklı fayda gibi prensipler temel alınarak çalışmalar yürütüleceği açıklanmış, bölge ülkeleri ile bir tür “kazan-kazan” formülü üzerinden kapsamlı ve sürdürülebilir bir iş birliği modeli geliştirileceğinin altı çizilmiştir. Bu kapsamda, Çin’in öncülük edeceği altyapı ve ulaştırma yatırımlarına gümrük kolaylığı ve vergi indirimi politikalarının eşlik edeceği, bu şekilde Çin’den Avrupa’ya uzanan hatta ticaretin canlandırılacağı deklare edilmiştir.
Xinping tarafından ilk kez duyurulan girişimin bütünüyle uygulanabilmesi için Çin’in 900 alt projede 890 milyar dolar harcaması gerektiği hesaplanmaktadır.[4] 5 trilyon dolara yakın alt yapı yatırımı yapılması gerektiği, bu kapsamda, yalnızca Çin’in yılda 150 milyar dolar harcayacağı kaydedilmektedir. Ayrıca Çin’in, rota üzerindeki ülkelere toplamda 130 milyar dolara yaklaşan kredi vereceği tahminler arasında yer almıştır.[5]
BKBY ile Çin’den Batı’ya doğru hem deniz hem kara yoluyla kesintisiz ve hızlı bir ticaret kanalının oluşturulmasının yanı sıra rota boyunca çok sayıda altyapı çalışmalarının yürütülmesi öngörülmektedir. Girişimin doğrudan ve dolaylı olarak etkileyeceği ülkeler hesaba katıldığında, dünyada bilinen enerji kaynaklarının %75’i, nüfusun %70’i ve gayri safi milli hasılanın %55’i tabloya girmektedir.[6] Girişim, Çin devlet yetkilileri tarafından kıtalar ve kültürler arası etkileşimi artıracak sosyo-kültürel ve ekonomik bir atılım olarak nitelendirilmektedir.[7] Bu haliyle BKBY’yi bir projeden ziyade kompleks bir girişim olarak adlandırmak daha doğru bir yaklaşım olacaktır. Çin Halk Cumhuriyeti’nin 100.yılını kutlayacağı 2049’da tümüyle tamamlanması ön görülen girişim, sadece Asya’da değil tüm dünyada büyük ilgi çekmiştir.
 
Girişimin Amaçları
BKBY ile Çin’den Asya, Afrika ve Avrupa’ya oldukça düşük gümrük bedelleriyle hızlı biçimde mallarını ulaştırabilmesi, hem Çin’in ihracat kapasitesini olağanüstü derecede yükselteceği, hem de bölgedeki politik etkinliğine seviye atlatacağı değerlendirilmektedir. Çin’in devasa alt yapı ve üretim kapasitesini rota üzerindeki 68 ülkeye bağlaması öngörülen girişim, birbiriyle bağlantılı kara ve deniz yolları sisteminden meydana gelmektedir. Rota üzerindeki ülkelerin nüfusu 4.4 milyarı bulmaktadır. Çin’den başlayan Avrupa’ya ulaşan demiryolu, karayolu, enerji ve telekomünikasyon yatırımlarıyla Çin, bölge ülkelerindeki verimliliği ve üretimi geliştirerek iş birliği imkânlarını artırmayı hedeflemektedir. Girişim, Devlet Başkanı Xinping’in Çin’in dışa açılma stratejisinin en önemli ayağı olarak öne çıkmakta ve yeni dönemde ülkenin dış politika vizyonunun sacayaklarından biri olarak değerlendirilmektedir.
 
Hangi Bölgeleri Kapsıyor?
Çin’in Xian şehrinden başlayacak “Modern İpek Yolu”nun kara bağlantısının Moğolistan ve Kazakistan’dan geçerek Rusya ve İran kollarına ayrılarak Avrupa’ya ulaşması öngörülüyor. Girişimin deniz bağlantıları Güney Çin Denizi’nden Endonezya’ya ve Hint Okyanusu’na, oradan Kenya’ya; Kızıldeniz’i geçerek Akdeniz’e ve dolayısıyla Avrupa’ya ulaşmaktadır. Girişimle ilgili gerek Çin resmî kaynaklarında gerek uluslararası basında çok sayıda kaynak yayımlansa da henüz kara ve deniz yollarının kesin rotasını çizmek mümkün değildir. Ülkelerin protokoller imzalayarak girişime aktif biçimde katılmasıyla kara ve deniz rotalarının kesinleşmesi beklenmektedir. Ancak Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru ve Çin-Pakistan-Hindistan Myanmar Koridoru gibi projelerin yapımına başlanmıştır.
Kara ve deniz yollarının yanı sıra, bu rotadaki merkezlere bağlanan yollarda da altyapı ve ulaşım projeleri sürdürülmektedir. Çin tarafından finanse edilen bu yatırımlar arasında 750 kilometrelik Cibuti-Etiyopya kara yolu ve 480 kilometrelik Mombasa-Nairobi tren yolu dikkat çekmektedir. Bu gibi yatırımlardan da anlaşılacağı üzere, yalnıza ticaret rotası değil, ulaşılacak merkezlerin kendi ticari ağları da geliştirilmektedir. Böylece, deniz yolu ile Kenya’nın başkenti Nairobi’ye ulaşılırken, ticaret, bu şehirden tüm Afrika’ya devam edecek şekilde tasarlanmıştır. Çin, BKBR girişiminde ticari ağını genişletmekle kalmayıp askeri anlamda operasyonel kabiliyetini de katlamaktadır. Bu kapsamda Cibuti’de açılan askerî üs, kurulacak deniz rotasının güvenliğini ve Çin’in Afrika kıtasındaki etkinliğini artıracak niteliktedir.
 
Finansmanın Üçlü Sacayağı
2013-2017 arasında, Çin devletine ait 50 şirketin BKBY kapsamında 1700 proje yürüttüğü açıklanmıştır.[8]  Yalnızca Çin-Pakistan koridorunun 46 milyar dolara mal olduğu göz önüne alındığında, projelerin mali açıdan devasa bir boyuta sahip olduğu açığa çıkmaktadır.
2014 yılında BKBY girişiminin finansmanı için 57 ülkenin katılımıyla İpek Yolu Fonu (Silk Road Fund/SRF) kuruldu. İlk etapta 40 milyar dolar kaynak ayrılan fonun, girişim kapsamında hayata geçirilecek kritik yatırımları finanse etmesi beklenmektedir. 2017 yılında, ekstra 113 milyar dolarlık bir kaynağın daha aktarılacağı Devlet Başkanı Xinping tarafından açıklanmıştır. Fonun etkinlik alanına giren yatırımlar arasında Çin-Moğolistan-Rusya, Çin-Orta Asya, Hindiçin Yarımadası, Çin-Pakistan ve Bangladeş-Çin-Hindistan-Myanmar hatlarındaki altyapı ve ulaşım projeleri bulunuyor. [9]
2014 sonuna gelindiğinde ise yine Çin’in liderliğinde 100 milyar doları aşkın bir yatırımla Asya Altyapı Yatırım Bankası (Asian Infrastructure Investment Bank/AIIB) kuruldu. Bankanın kademeli olarak yatırımları artırması planlandı. Buna göre, 2016’da 1,5 ila 2, 2017’de 3 ila 5 milyar dolar fon ayırdığı açıklanan bankanın 2018’de 10 milyar dolara yakın yatırım yapması beklenmektedir.[10]  Bunlar dışında, Çin, bir BRICS[11] inisiyatifi olan Yeni Kalkınma Bankası’na (New Development Bank/NDB) girişim kapsamında 10 milyar dolarlık bir yatırım yapacağını açıklamıştır.
SRF, AIIB ve NDB’nin ulus-üstü finansal yapıların, girişimin finansmanındaki üç sacayağını oluşturduğu söylenebilir. Bir başka dikkat çeken nokta da Çin tarafının tamamen devlet şirketleri vasıtasıyla projelerde yer almasıdır. Aynı şekilde, finansman konusunda Çin devleti doğrudan inisiyatif almaktadır. Projelerde özel şirketlerin yer alıp almayacağını, Çin’le projelerde partnerlik kuracak ülkelerin tutumunun belirleyeceği öngörülmektedir. Ancak Pakistan ve Myanmar örneklerinde görüldüğü üzere böyle bir durum henüz yaşanmamıştır.
 
Ortak Refah İçin İşbirliği Zirvesi
14-15 Mayıs 2017’de Çin’in başkenti Pekin’de düzenlenen zirveye, aralarında Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın da bulunduğu 28 ülkeden devlet ve hükümet yetkilisi katılmıştır.[12] 29 ülkeden üst düzey katılım sağlanırken IMF gibi uluslararası finans kurumları da yer almıştır. Zirve sonrası Bir Kuşak Bir Yol Girişimi’ne 70 ülkenin katılacağını açıklayan Devlet Başkanı Xinping, “Girişimin ideolojik saiklerle yürütülmediğini” ve Çin’in bu mevzuda “herhangi bir politik ajandaya sahip olmadığını” ısrarla vurgulamıştır.[13] Bununla beraber, zirvede, girişimde kilit pozisyona sahip Hindistan’ın yanı sıra, Afganistan, Türkmenistan, İran ve Irak gibi ülkelerden temsilcilerin bulunmaması dikkat çekmiştir. Bu gelişmeler göz önüne alındığında, girişimin henüz başlangıç düzeyinde olduğu ve yatırımlardan önce rota üzerinde olan devletlerin de tümüyle ikna edilmesi gerekliliği kayda geçmelidir.
Girişim, küresel düzeyde zaman zaman Çin’le birlikte hareket eden Rusya ve Hindistan açısından endişelere sebep olmaktadır. Girişimin, Rusya’nın öncülük ettiği Avrasya Ekonomik Birliği’ne rakip olabileceği düşüncesi, Rus Devleti’nin inisiyatife temkinli yaklaşmasında önemli rol oynamaktadır.[14] Benzer biçimde Hindistan’da da, Çin’in bu ölçüde kontrolsüz biçimde güçlenmesinin problemlere sebep olacağına dair sesler yükselmektedir. Bu iki ülkenin temkinli muhalefetine rağmen, BKBY’nin karşısında yer aldıklarına dair bir izlenim bulunmamaktadır.[15] İnisiyatif, Avrupa çıkarlarıyla örtüşmesi ve ucuz malların girişiyle üretimin tembelleşmemesi şartlarıyla Avrupa Birliği tarafından da olumlu karşılanmaktadır.[16]Çin’in gerek Güney Denizi’ndeki gerek Orta Asya’daki askeri misyonları bölge ülkeleri tarafından çoğunlukla agresif ve tehditkar olarak nitelendirilmektedir.[17] Ancak BKBY ile hedeflenen “kesintisiz ticaret ağı” hayata geçtiğinde, ticaretin tüm taraflarının yatırımlar ve artan ticaret hacmi ile projeyi bir “kazan-kazan” formülü şeklinde değerlendirebileceği öngörülmektedir.[18] Tüm bu etkenlerle, Çin’in yükselen etkinliğinin, bölgede bir tür soft power şeklinde ortaya çıkacağı değerlendirilmektedir.

Mehmet Enes Beşer & Rukiye Ünal

 

[1] The Standard, Silk Road 'project of the century', 15.03.2017, https://goo.gl/4Nd9rY  

[2] Girişim Avrupa basınında kimi zaman Kuşak ve Yol şeklinde de adlandırılmaktadır.

[3] Çin Ulusal Kalkınma ve Reform Komisyonu, (NDRC), Vision and Actions on Jointly Building Silk Road Economic Belt and 21st-Century Maritime Silk Road. 28.03.2017. https://goo.gl/6utq2n

[4] Çin Kalkınma Bakanlığı’nın tahmini için bkz. James Kynge,‘One Belt, One Road’ set to turbocharge renminbi usage. Financial Times, 30.11.2015. https://goo.gl/oS7mzv

[5] Andrew Browne, Tightened Belt: China Skimps on Its Grand Trade Plan. The Wall Street Journal, 09.05.2017, https://goo.gl/jjGzLg

[6] François Godement, ‘One Belt One Road’: China’s Great Leap Outward, European Council on Foreign Relations (ECFR), Temmuz 2015. https://goo.gl/BwYwHm

[7] PricewaterhouseCoopers, China’s new silk route: The long and winding road, Şubat 2016, https://goo.gl/ewXZvK

[8] Caixin, SOEs Lead Infrastructure Push in 1,700 ‘Belt and Road’ Projects, 09.05.2017, https://goo.gl/FCbVeC

[9] Tian Jinchen, ‘One Belt and One Road’: Connecting China and the World, McKinsey&Company, Temmuz 2016. https://goo.gl/zvQB4Q   

[10] James Kynge, How the Silk Road plans will be financed, Financial Times, 10.05.2016, https://goo.gl/ZKMidP

[11] Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika’nın oluşturduğu ve bu ülkelerin baş harflerinin bir araya gelmesiyle adını alan iş birliği mekanizması BRICS olarak adlandırılmaktadır. Detaylı bilgi için bkz. Oliver Stuenkel, The BRICS and the future of global order, Lanham, MD: Lexington Books, 2015.

[12] Zirveye devlet başkanı düzeyinde katılan diğer ülkeler: Rusya Federasyonu, Arjantin, Vietnam

[13] South China Morning Post, Xi’s new Silk Road ‘has no political agenda’, 15.03.2017, https://goo.gl/cXJur7

[14] Julien Vercueil. L’Union économique eurasiatique: une intégration au prisme de la Russie. Géoéconomie. 2014/4:71. https://goo.gl/UZT8fV

[15] Ian Bond. The EU, The EEU and OBOR: Can they work together?. Centre for European Reform. 16 Mart 2017. https://goo.gl/fiJZvP

[16] Marcin Kaczmarski. Two Ways of Influence-building: The EEU and the OBOR. Europe-Asia Studies. 69:7. 5 Ekim 2017. https://goo.gl/ANmGAu

[17] Ross Babbage. “It Is High Time To Outmaneuver Beijing In The South China Sea”. War on The Rock. 28 Aralık 2016.  https://goo.gl/ezV5ZG

[18] Mu Xuequan. “Belt and Road Initiative brings win-win results”. Xinhua. 16 Mayıs 2017. https://goo.gl/WG9GDw

 
Kaynaklar
 
Andrew Browne. Tightened Belt: China Skimps on Its Grand Trade Plan. The Wall Street Journal
Caixin. SOEs Lead Infrastructure Push in 1,700 ‘Belt and Road’ Projects
François Godement. ‘One Belt One Road’: China’s Great Leap Outward. ECFR
Ian Bond. The EU, The EEU and OBOR: Can they work together?. Centre for European Reform
James Kynge. One Belt, One Road’ set to turbocharge renminbi usage. Financial Times
                         How the Silk Road plans will be financed. Financial Times
Julien Vercueil. L’Union économique eurasiatique: une intégration au prisme de la Russie. Géoéconomie
Marcin Kaczmarski. Two Ways of Influence-building: The EEU and the OBOR. Europe-Asia Studies.
Mu Xuequan. Belt and Road Initiative brings win-win results. Xinhua.
National Development and Reform Commission. Vision and Actions on Jointly Building Silk Road Economic Belt and 21st-Century Maritime Silk Road
Oliver Stuenkel, The BRICS and the future of global order
PricewaterhouseCoopers. China’s new silk route: The long and winding road
Ross Babbage. It Is High Time To Outmaneuver Beijing In The South China Sea. War on The Rock
South China Morning Post, Xi’s new Silk Road ‘has no political agenda
The Standard. Silk Road 'project of the century
Tian Jinchen. One Belt and One Road: Connecting China and the World. McKinsey&Company